{"id":1086,"date":"2026-08-31T18:43:44","date_gmt":"2026-08-31T16:43:44","guid":{"rendered":"https:\/\/humanosh.org\/?page_id=1086"},"modified":"2026-08-31T18:43:44","modified_gmt":"2026-08-31T16:43:44","slug":"historia-rodziny-hendel","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/humanosh.org\/en\/historia-rodziny-hendel\/","title":{"rendered":"Historia rodziny Hendel"},"content":{"rendered":"

Bezalel (Calek) Artur Hendel urodzi\u0142 si\u0119 14 sierpnia 1887 r. w Lipnie w zaborze rosyjskim \u2013 obecnie jest to Polska. W niezamo\u017cnej, pobo\u017cnej rodzinie \u017cydowskiej. Jako m\u0142ody cz\u0142owiek uczy\u0142 si\u0119, aby zosta\u0107 kantorem, czyli prowadz\u0105cym modlitw\u0119 i koszernym rze\u017anikiem. W tym celu odwiedzi\u0142 swojego starszego brata, kt\u00f3ry by\u0142 ju\u017c rze\u017anikiem w Zagrzebiu. Na pocz\u0105tku lat 20. wyemigrowa\u0142 do Berlina i pocz\u0105tkowo pe\u0142ni\u0142 obowi\u0105zki zar\u00f3wno kantora jak i rze\u017anika.<\/p>\n\n\n\n

W nocy 28 pa\u017adziernika 1938 roku, w ramach Polenaktion, Artur zosta\u0142 wyp\u0119dzony do miejscowo\u015bci Bentschen (obecnie Zb\u0105szy\u0144). Wierzy\u0142, \u017ce jako przyzwoitemu niemieckiemu podatnikowi nic mu si\u0119 nie stanie, wi\u0119c nie chcia\u0142 si\u0119 wcze\u015bniej ukry\u0107, jak zrobi\u0142o wielu jego przyjaci\u00f3\u0142. Rodzina nie mia\u0142a mo\u017cliwo\u015bci skontaktowania si\u0119 z nim. Po dw\u00f3ch tygodniach mia\u0142 miejsce w Berlinie, gdzie zostawi\u0142 \u017con\u0119 i c\u00f3rk\u0119 oraz mia\u0142a miejsce, Noc Kryszta\u0142owa. Jego \u017cona Zosia, b\u0119d\u0105c \u015bwiadkiem pl\u0105drowania s\u0105siedniego sklepu postanowi\u0142a sprzeda\u0107 rodzinny biznes i z\u0142o\u017cy\u0107 wniosek o emigracj\u0119 do Wielkiej Brytanii lub do Palestyny. Wys\u0142a\u0142a wszystko, co posiadali, do Hamburga i zap\u0142aci\u0142a z g\u00f3ry za wysy\u0142k\u0119 do kraju, kt\u00f3ry zapewni\u0142by im schronienie. Hadassa przesta\u0142a chodzi\u0107 do szko\u0142y i tymczasowo zosta\u0142a oddana pod opiek\u0119 siostry mamy ciotki Reginy.<\/p>\n\n\n\n

W czerwcu 1939 Arturowi uda\u0142o si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do Berlina. W oczekiwaniu na dokumenty imigracyjne, rodzina zdecydowa\u0142a si\u0119 wyjecha\u0107 do Drohobycza, by zosta\u0107 z rodzicami Zosi. Zgody na emigracj\u0119 nigdy nie dostali.<\/p>\n\n\n\n

W 1941 r., po ataku Niemiec na Rosj\u0119, w Drohobyczu utworzono getto. Rodzina unikn\u0119\u0142a wst\u0119pnej \u0142apanki, poniewa\u017c nie zosta\u0142a uwzgl\u0119dniona w spisie jako mieszka\u0144cy. Izydora Wo\u0142osia\u0144skiego poznali przez pracodawc\u0119 brata Zosi, Seiferta. Byli jednymi z pierwszych mieszka\u0144c\u00f3w piwnicy.<\/p>\n\n\n\n

Shlomo Wygodny
<\/p>\u201cA good part of us moving is that I have to open old boxes and look at their content. And look what I found \u2013 my grandfather Calek (Bezalel, Artur) worked in the Seifert factory at Szaszkiewicza 9. So, he had lots of documents about it \u2013 and they all survived the war. I scanned these work permits, that include the Szaszkiewicza address. The first is actually \u201cinvitation\u201d to the police \u2013 actually an \u201cAction\u201d to deport some of the Jews to camps. Luckily he probably escaped it\u201d. <\/cite><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

\n
\"Przepustka
Przepustka robotnicza B.A. (Calka) Hendla<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"Legitymacja
Legitymacja ofiary faszyzmu B.A. Hendla, wydana przez urz\u0105d w Berlinie<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"Za\u015bwiadczenie
Za\u015bwiadczenie o niekaralno\u015bci Zofii Hendel<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"Wykaz
Wykaz przedmiot\u00f3w osobistych B.A. Hendla<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"Wykaz
Wykaz przedmiot\u00f3w osobistych B.A. Hendla<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Po wyzwoleniu, we wrze\u015bniu 1945 r. wr\u00f3cili do Berlina z torb\u0105 pe\u0142n\u0105 bekonu jako jedynym baga\u017cem. Ca\u0142y ich dobytek zosta\u0142 zniszczony w 1944 roku podczas bombardowania Hamburga. Pocz\u0105tkowo w dawnej \u017cydowskiej szkole na rogu Rykerstrasse i Oranienburgerstrasse schroni\u0142a ich spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska.<\/p>\n\n\n\n

Hadassa odrzuca\u0142a wszystko, co by\u0142o niemieckie. Po roku odm\u00f3wi\u0142a chodzenia do szko\u0142y. Dowiedzia\u0142a si\u0119 o \u017cydowskim sieroci\u0144cu na Iranischenstrasse i grupie Aliyat Hanoar. Stworzy\u0142 on mo\u017cliwo\u015b\u0107 emigracji dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Do\u0142\u0105czy\u0142a do ruchu wbrew opinii ojca. W 1946 wsiad\u0142a na ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 z innymi m\u0142odymi lud\u017ami i pojecha\u0142a do Frankfurtu nad Menem. Stamt\u0105d do Pary\u017ca, Marsylii i wreszcie statkiem do Palestyny. Podczas podr\u00f3\u017cy pozna\u0142a swojego przysz\u0142ego m\u0119\u017ca, Michaela Wygodny. Hadassa osiedli\u0142a si\u0119 w Modelet, wiosce w p\u00f3\u0142nocnej Palestynie. W 1948 roku, w wieku 19 lat, do\u0142\u0105czy\u0142a i walczy\u0142a w Plugot Hamachat\u2019z, elitarnej jednostce izraelskiego ruchu niepodleg\u0142o\u015bciowego. Artur i Zosia Hendlowie przenie\u015bli si\u0119 do obozu dla deportowanych w Solstheim w Turyngii. On zosta\u0142 wybrany na arbitra, ona pracowa\u0142a jako bibliotekarka. W 1949 oboje przenie\u015bli si\u0119 do niepodleg\u0142ego Izraela i po\u0142\u0105czyli si\u0119 z Hadass\u0105. Osiedlili si\u0119 na terenie Tel Awiwu. Artur ponownie zacz\u0105\u0142 pracowa\u0107 jako krawiec. Hadassa zosta\u0142a przeszkolona i zosta\u0142a ksi\u0119gow\u0105. Wysz\u0142a za Michaela Wygodnego w 1950 roku. Mieli dwoje dzieci. Artur zmar\u0142 w 1972, Zosia w 1989. Hadassa przeprowadzi\u0142a si\u0119 z Michaelem do osiedla senior\u00f3w w latach 90-tych. Zmar\u0142a w Izraelu.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"S\u0142awa
S\u0142awa z Zofi\u0105 Hendel w Yad Vashem, 1984<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"Zofia
Zofia Hendel ze S\u0142aw\u0105 w Yad Vashem, 1984<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"Anna
Anna Pi\u0142ko, Shlomo i Micha\u0142 Wygodny (syn i m\u0105\u017c Hadassy)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"Yad
Yad Vashem, nadanie wyr\u00f3\u017cnie\u0144, od lewej: pracownica Yad Vashem, Tova Sztok, Stella Arad, S\u0142awa, Hadassa, Zofia Hendel i Arie Nativ, 1984<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Wywiady<\/h2>\n\n\n\n
\n